होमनाथ दाहाल- केन्द्रीय सदस्य, नेपाली कांगे्रस

० संविधानसभा निर्वाचनको मिति आइसक्यो । माहोल अझै आएन । यस्तो किन भयो -

संविधानसभा निर्वाचनको लागि माहोल बनाउने काम राजनीतिक दलहरुको हो । निर्वाचनको माहोल सिर्जना गर्नुपर्ने दलहरु नै गम्भीर भएनन् । यस कारणले मिति आइसक्दा पनि माहोल नआएको हो ।

० त्यसो भए दोषी राजनीतिक दलहरु नै हुन त -

निर्वाचनको माहोल नआउनुको कारण भनेका दलहरु नै हुन । संविधानसभालाई वटमलाइन बनाएर हिंडेको दल-नेकपा माओवादी नै अहिले आएर संविधानसभाप्रति गम्भीर देखिएन । माओवादी जनताको अभिमत लिएर आउनेभन्दा अर्के बाटो रोज्ने सोचाइमा गए । नेकपा माओवादी नै संविधानसभाप्रति गम्भीर नभएका कारण यस्तो परिस्थिति उत्पन्न भएको हो । वास्तवमा माओवादीलाई बाहिर राखेर संविधानसभाको निर्वाचनमा जानुको कुनै अर्थ र औचित्य छैन । त्यसले राजनीतिक निकास दिन पनि सक्दैन ।

० संविधानसभाको निर्वाचनमा जाने रुचि त नेपाली कांग्रेसलेे पनि देखाइरहेको छैन भनिन्छ । चुनावी माहोल नआउनुको अर्को मुख्य कारण यो पनि होइन र -

केहीलाई त्यस्तो लागेको हुनसक्छ । यथार्थ त्यस्तो होइन । नेपाली कांगे्रस एकीकरण हुने भन्ने हल्ला विगत लामो समयदेखि निरन्तर रुपमा आयो । यद्यपि एकीकरण प्रक्रिया ढिलो हुन गयो । एकीकरण ढिला भएको कारण नेपाली कांगे्रस पनि निर्वाचनप्रति गम्भीर छैन कि भन्ने परेको हुनसक्छ । सत्य त्यो होइन । नेपाली कांगे्रस संविधानसभाको निर्वाचनप्रति गम्भीर छ । अब नेपाली कांगे्रसको एकीकरण पनि भैसकेको छ । हाम्रा कार्यकर्ता र शुभचिन्तक सबै निर्वाचनका लागि तयारी अवस्थाममा छन् । यस्तो स्थितिमा नेपाली कांग्रेसलाई निर्वाचनमा जानु कुनै अप्ठयारो छैन ।

० पार्टर्ीीकीकरण भए पनि उम्मेदवारी छनोट कार्य त गर्नसकेको छैन नि नेपाली कांगे्रसले -

कांगे्रसको दुबै पक्षबाट उम्मेदवारको नाम छनोट भएर आइसकेको अवस्था छ । सबै दल सहमत भएको खण्डमा यिनै नामहरुलाई राखेर टुंगोमा पुग्न नेपाली कांगे्रस सक्थ्यो । तर यहाँ सात दलमध्येको एउटा साझेदार घटक नेकपा माओवादी निर्वाचनप्रति गम्भीर नभएर अर्को बाटो तय गरी सरकारबाट बाहिरिइसक्यो । संसद्को विशेष अधिवेशनका लागि उसले समावेदन गरिसकेको छ । निर्वाचन हुन दिंदैनौ भनेर ती दलका नेताहरुको अभिव्यक्ति र्सार्वजनिक रुपमा आइसकेको छ । त्यो पार्टर्ीी निर्वाचन कार्यक्रमलाई प्रभाव पर्नेगरी कार्यक्रम दिइसकेको छ । यसो भएपछि अहिले समग्र अहिले समग्र राजनीतिक परिस्थिति नै अन्योमा पर्न गएको छ ।

० त्यसो भए संविधानसभाको निर्वाचन हुँदैन त अब -

संविधानसभाको निर्वाचन हुन्छ । संविधानसभाको निर्वाचन नभैकन अर्को उपाय छैन । संविधानसभाको निर्वाचन भएन भने मुलुक अकल्पनीय दर्ुघटनातर्फपनि जान सक्छ । यसकारण पनि संविधानसभाको निर्वाचन हुनै पर्दछ । प्रश्न के मात्र हो भने नेकपा माओवादीलाई कसरी मनाउने - यस निम्ति पनि सात राजनीतिक दलहरुबीच छलफल भैरहेको छ ।

० के अब ६ गते गर्ने भनिएको निर्वाचन पछि र्सछ -

सात राजनीतिक दलका नेताहरु बसेर यस विषयमा ठोस निर्ण्र्ाानगर्दासम्म निर्वाचन र्सर्ने नै भयो भनेर ठोकुवा गर्न सकिंदैन । विद्यमान परिस्थितिलाई विश्लेषण गर्दा मंसिर ६ गते नै निर्वाचन हुन्छ भन्नेमा प्रश्नचिन्ह खडा भएको छ । यद्यपि सिंगो मुलुक संविधानसभाको पक्षमा छ । जनता संविधानसभाको निर्वाचनमा भाग लिन आतुर छन् । हामीले यो पक्षलाई पनि त्यत्तिकै विचार गर्नुपर्छ । हामी सबै संविधानसभाको निर्वाचनमा जानै पर्दछ । निर्वाचनदेखि कोही पनि भाग्नु हुँदैन । संविधानसभाको निर्वाचनलाई बटमलाइन मान्दैआएको नेकपा माओवादीले त झन यसलाई प्रतिवद्धताका साथ लिनर्ुपर्दछ ।

० नेकपा माओवादीले अहिले आएर बखेडा झिक्नुको पछाडि कारण के होलाजस्तो लाग्छ तपाईंलाई -

अहिले आएर नेकपा माओवादीले बखेडा झिक्नुको प्रमुख कारण उनीहरुभित्रको आन्तरिक द्वन्द्व हो । नेकपा माओवादीभित्र कट्टरवादी र हठवादीहरु अहिले शक्तिशाली भएको देखिन्छ । १२ बँुदे समझदारी भएदेखि सात दलसंगको सहमति र सहकार्यका आधारमा अगाडि बढनर्ुपर्छ भन्ने शक्ति अहिले कमजोर भएको देखिन्छ । एउटा कारण यो हो । अर्को कारण भनेको, नेकपा माओवादीप्रति जनमत नदेखिनु हो । अहिले आएर नेकपा माओवादीप्रति जनमत देखिएन । १२ बँुदे समझदारी गरेर आएपछि नेकपा माओवादी त्यो समझदारी अनुरुप प्रतिवद्ध भएर आएको देखिएन । शान्ति प्रक्रियाप्रति नेकपा माओवादी प्रतिवद्ध भएको भए उनीहरुप्रति जनमत बढने थियो । तर यसबीचमा उनीहरुले सहमति विपरीतका गतिविधिहरु गरिनै रहे । उनीहरु हतियारप्रतिको मोह र दम्भबाट मुक्त हुनै सकेनन् । हतियारको धङधङी माओवादीमा अहिले पनि छ । यी दर्ुइ कारणले गर्दा उनीहरुप्रति जनमत नदेखिएको हो । त्यसैले उनीहरु निर्वाचनबाट पछाडि हटेको हुनसक्छ । फेरि पनि माओवादीलाई साथसाथै निर्वाचनमा लैजानु पर्दछ । माओवादीलाई साथै नलिइकन हुने निर्वाचनले निकास दिनसक्दैन ।

० अब निकासको लागि संभावनाको मार्ग के हो त -

अब नेकपा माओवादी पनि संसदीय व्यवस्थालाई परित्याग गरेर अगाड बढ्न सक्दैन । पुनः बन्दुक बोकेर जंगलतिर र्फकने अवस्था पनि छैन । अव सबै राजनीतिक दल जाने भनेको जनताकै बीचमा हो । योभन्दा अर्को विकल्प छैन । ढिलोचाँडो हामी सबै जनताका बीचमा जानर्ैपर्दछ । सात दलका नेताहरुलेे जतिसक्दो छिटो परिस्थति सहज हुने निर्ण्र्ाागर्नुपर्छ ।

० निर्वाचनको मिति पछाडि सार्दा परिस्थिति सहज हुन्छ भनिन्छ नि - तपाईंलाई कस्तो लाग्छ -

आठ दलको सहमति अनुसार मंसिर ६ गते संविधानसभाको निर्वाचन गर्ने भनिएको छ । तोकिएअनुसार नेकपा माओवादीले निर्वाचनमा भाग लिएन भने निर्वाचनको मिति सार्नु नै बुद्धिमानी हुनेछ । निर्वाचनको मिति सारेर भए पनि नेकपा माओवादीलाई संगसंगै लिएर जानर्ुपर्छ । हामीले १२ बुँदे समझदारी गर्दा देशलाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म पुर्‍याउने भनेर प्रतिबद्धता जाहेर गरेका छौं । त्यो विन्दुमा पुुग्न संविधानसभाको निर्वाचन हुनै पर्दछ । त्यो विन्दुमा नपुग्दासम्म सात राजनीतिक दलबीचको एकता टुट्नु हुँदैन । हामी अझै केही वर्षम्म सहमति र समझदारी कायम गरेर अगाडि बढनर्ुपर्दछ ।

० नेकपा माओवादीले संविधानसभाको निर्वाचनलाई सुनिश्ििचत गर्न संसद्बाट गणतन्त्रको घोषणा गर्नुपर्छ भनिरहेको छ । यो कति हदसम्म औचित्यपर्ूण्ा छ -

अन्तरिम व्यवस्थापिका संसद्बाट गणतन्त्रको घोषणा गर्न मिल्दैन । गणतन्त्रको घोषणा गर्ने अधिकार जनतामै छोड्नु पर्दछ । अर्को कुरा गणतन्त्रको कुरा संविधानसभाको निर्वाचनसंग जोडिएको छ । संविधानसभाको निर्वाचन जति छिटो हुन्छ राजतन्त्र पनि त्यति नै छिटो समाप्त हुन्छ र त्यति नै छिटो मुलुकमा गणतन्त्र पनि आउँछ । त्यसकारणले पनि संविधानसभाको निर्वाचन अविलम्व हुनर्ुपर्छ भनिएको हो । अहिले संविधानसभाको निर्वाचन हुन नदिनु भनेकोे घुमाइफिराइ राजतन्त्रको आयु लम्ब्याउनु हो । निर्वाचन नहँुदा प्रतिक्रियावादीहरुले चलखेल गर्ने मौका पाउँछन । यो कुरा माओवादीले बुझिदिनुु पर्दछ ।

० पर्ूण्ा समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीका बारेमा के भन्नु हुन्छ -

हामीले मिश्रति निर्वाचन पद्धतिलाई अवलम्वन गर्ने भनिसकेका छौं । यो सबै दलहरुको सहमतिमा भएको हो । समानुपातिक निर्वाचनले समग्र पक्षलाई समेटने काम गर्दछ भने बहुमतीय निर्वाचन प्रणालीले भूगोललाई समेटने काम गर्दछ । संविधानसभामा जनताको प्रत्यक्ष संलग्नता छ भन्ने कुरालाई बहुमतीय निर्वाचनले महसुस गराउँछ । यही हिसावले हामीले दुवै प्रणालीलाई समेटेर मिश्रति प्रणाली अवलम्बन गरेका हौं । विश्वका धेरै मुलुकले यस्तो निर्वाचन पद्धति अबलम्बन गरेका छन । यसमा विवाद गर्नु औचित्यपर्ूण्ा हुँदैन ।

० अब कांगे्रस एकताको प्रसंगमा जाऔं । नेपाली कांग्रेस एकीकरण भएको घोषणा गरिए पनि कार्यकर्ताहरुमा खास उत्साह आउन सकेको देखिए नि -

त्यस्तो होइन । दर्ुइ कांगे्रसको एकीकरण भएपछि आम कार्यकर्ताहरुमा उत्साह पक्कै पनि जागेको छ । साँच्चै भन्ने हो भने कार्यकर्ताहरुको चर्को दबाबका कारण दर्ुइ कांगे्रस एक भएको हो । नेपाली कांगे्रसका कार्यकर्ताहरु कहिल्यै पनि फुट र विभाजनको पक्षमा थिएनन् । कार्यकर्ताहरु जहिले पनि कांगे्रस एक भएको देख्न चाहन्थे । विभाजनको अवस्थामा निर्वाचनमा नआउन उनीहरुले दुवै पक्षका नेतालाई दबाब दिदै आएका थिए । अहिले उचित समयमा नेपाली कांगे्रसको एकीकरण भएको छ । यो एकीकरणलेे सकारात्मक परिणाम ल्याउनेछ भन्नेमा म विश्वस्त छु ।

० तपाईंले त्यस्तो भने पनि केही कार्यकर्ता र नेताहरुले त खुलेर असन्तुष्टि प्रकट गरे नि -

यत्रो ठूलो प्रजातान्त्रिक पार्टर्ीी कार्यकर्ताहरुले असन्तुष्टि र गुनासाहरु जाहेर गर्नु स्वाभाविकै हो । यस्ता गुनासा र असन्तुष्टिहरु आउनु पनि पर्दछ । त्यसले पार्टर्ीीई आगामी दिनमा सच्चिने मौका पनि दिन्छ । एकीकरणको सम्पर्ूण्ा प्रक्रिया सकिएको छैन । कार्यकर्ताहरुको आवाजलाई पार्टर्ीी समेटेर लैजाने छ ।

० हालै सम्पन्न महासमितिको बैठकबाट नेपाली कांगे्रस लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा जाने निश्चित भयो । यो निर्ण्र्ााे कांगे्रसको इतिहासलाई समाप्त पार्‍यो भनिन्छ नि -

लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा जाने निर्ण्र्ााे कांगे्रसको इतिहासलाई समाप्त गरेको छ भन्न मिल्दैन । वास्तवमै भन्ने हो भने लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा जाने पहिलेको निर्ण्र्ाासमय सापेक्ष निर्ण्र्ााहो । यसले जनताको भावनालाई सम्वोधन गरेको छ ।

० यही कारणले संस्थापक नेता कृष्णप्रसाद भट्टर्राईले राजीनामा दिनु भयो नि त -

कृष्णप्रसाद भटर्राई नेपाली कांगे्रसका संस्थापक मात्र नभै ज्यादै आदरणीय नेता हुनुहुुन्छ । उहाँको राजीनामा पार्टर्ीीे स्वीकृत गरेको छैन । उहाँले आफ्नो राजीनामा फिर्ता लिनुहुने छ । यसको लागि पार्टर्ीी नेता कार्यकर्ताहरुले अनुरोध गरिसकेका छन । किनुजीको लागि परिवार, सम्पत्ति सन्तान छोराछारी जे पनि पनि कांग्रेस हो । यसो भएको हुनाले कार्यकर्ताले गरेको अनुरोधलाई उहाँले अन्यथा रुपमा लिनुहुने छैन । उहाँको आर्शीवाद नेपाली का्रग्रेसले पाइनैरहने छ ।