युगसम्बाद साप्ताहिक
Yugasambad Saptahik
Tuesday, 04.24.2018, 02:32pm (GMT+5.5) Home Contact
 
 
::| Keyword:       [Advance Search]  
 
All News  
मुख्य समाचार
सम्पादकीय
दृष्‍टिकोण
आर्थिक
अन्तरर्वाता
विचार विवेचना
साहित्य भाषा
अन्तराष्ट्रिय
खेलकुद
कृति समीक्षा
अन्य समाचार
आजको समाचार
तस्वीरको बोली
दस्तावेज
विशेष रिपोर्ट
 
 
विचार विवेचना
 
आध्यात्मिक नेता कालजयी, राजनेता क्षणिक
Tuesday, 03.20.2018, 11:02am (GMT+5.5)

- वेदराज पन्त
शाश्वत सत्यको पक्षधरले अध्यात्मवादलाई जीवनशैलीको अपरिहार्य कवचका रूपमा धारणा गर्दछ । उ अन्तर्मुखी हुन्छ । इतिहासको कालखण्डे उथलपुथललाई महत्व दिने बहिर्मुृखी हुन्छ । अध्यात्मिक नेता र राजनेतामा गुणवत्ताको हिसाबले आनको तान फरक देखिने कारण आध्यात्मिक नेता कालजयी हुन्छ– राजनेता क्षणिक । स्थापित आध्यात्मिक नेताको स्थान सदा सुरक्षित हुन्छ । यो स्थानबाट ऊ विस्थापित हुँदैन । राजनेताको स्थान यसरी सदा सुरक्षित हुँदैन । उसलाई विस्थापित गरेर अर्को राजनेताले आफ्नो अस्तित्वबोध (केही समयका लाग) गराउँछ । यो विश्वमा अहिलेसम्म जति आध्यात्मवादी नेता भए ती सबैको उत्पत्तिस्थल प्राच्यको हिमवतखण्ड, मानव खण्ड, केदारखण्ड, जालन्धरखण्ड, काश्मीर खण्ड, चीन, भारत लगायत एसिया महाद्वीप नै मुख्य मानिन्छ । युरोप, अमेरिकामा स्थापित ईशा नै एसिया महाद्वीपमै उत्पन्न भएका हुन् । ‘इशा’ यो शब्द नै वैदिक भाषाको विशेष प्रचलनको शब्द हो । वेदमा ‘इशावास्यमिदं सर्वं’ भन्ने सूत्र छ । इशामा महा विशेषण लागेपछि महेश हुन्छ । दीपा विशेषण लागेपछि दीपेश हुन्छ । सुर विशेषणले सुरेश हुन्छ । राज विशेषण लाग्दा राजेश भए जस्तै वैदिक वाङ्मयको शब्दकोशमा ईश्वर भन्ने शब्दले सृष्टिकर्ताको बोध गराउँछ । 
बुद्ध एसियाकै तारा हुन् । बुद्ध लुम्बिनीमै जन्मे । यो स्थान हिमवतखण्डभित्रै छ  संयुक्त राष्ट्रसंघले नै बुद्ध लुम्बिनीमा जन्मेको प्रमाणित गरेको छ । महासचिव उथान्तले टाँगे (जापानका वास्तुशास्त्र)लाई गुरूयोजना बनाउन लगाएको साक्ष्यले बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनीमा निर्माणकार्य संयुक्त राष्ट्रसंघमार्फत भएको हो । यसअघि भारतकै सम्राट अशोकले स्थापित गरेको शीलास्तम्भ र जर्मन पुरातत्ववेत्ता फुररको उत्खनन्ले बुद्ध जन्मभूमि लुम्बिनी नै हो भन्ने सत्य तथ्य हुँदाहुँदै यस सम्बन्धमा विवाद खडा गर्ने अज्ञानताको पराकाष्ठा हो । भारतका ४६ हजार कवि हुनु वा नेपालका ७५ हजार जनता सबै नै तुच्छ, संकीर्ण सोच र रूग्ण मानसिकताले ग्रस्त अन्धा अचेत बौद्धिक अपांग ठहरिन्छन् । त्यहाँ भाषण गर्न पुगेका खड्गप्रसाद ओली हुन वा भारतका नरेन्द्र मोदी दुबैले बुद्धबारेको ज्ञान बढाउन उथान्त, टाँगे । अशोकलाई स्मरण गरून् । यो भूभागमा आध्यात्मिक नेता धर्मसंस्थापनाको निमित्त युगयुगमा प्रादुर्भाव हुने उद्घोषण श्रीकृष्णले गरेका थिए । यसरी नै बुद्धले ‘अपदीपो भव’ भन्ने सूत्रमार्फत अन्धानुकरण छोडेर आफैं दीपक बन्ने उद्घोष गरे । मन, वचन र कर्मले हिंसा त्याग्नैपर्छ भने ।
वैदिक युगका अध्यात्मवादी सनातन धमावलम्बी विद्वान शास्त्रार्थमा रमाउँछन् । शास्त्रार्थमा वेद (ज्ञान)का साथै धर्म, कर्म, उपासनाको घनिभूत चर्चा गर्दा प्रमाण दिनैपर्छ । यसमा चारैवेदका अतिरिक्त वेदनाङ्ग, उपाङ्ग समेतबाट उद्धरण गरिन्छ । वेदमा ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद पर्छन् ।

वेदका अङ्ग– वेदाङ्ग
वेदका अङ्ग हुन् छन्द– पाउ (खुट्टा) कल्प (हात) ज्योतिष (आँखा) तिरूक्त (कान) शिक्षा (नाक) व्याकरण (मुख) वेदका अंग मानिन्छन् । शास्त्रार्थमा यस्ता सबै अंगको यथास्थान यथामति उद्धरण गरिन्छ ।
यस्तै वेदका उपाङ्ग हुन्– स्मति, पुराण, इतिहास, दर्शन । शास्त्रार्थ गर्न अघि सर्दा यी सबै वेदका अङ्ग उपाङ्गको गहिरो अध्ययन गरेकै हुनुपर्छ । नत्र शास्त्रार्थमा टिक्न सकिंदैन । सनातन धर्म मान्नेहरू अनेक साम्प्रदायमा विभक्त छनु । शैव, वैषण, शाक्त आदि । 
इस्लामका धर्मगन्थ कुरान हो, यसका अनुयायी सिया र सुन्नीबीच हुने हिंस्रक झडप र ईशाईको धर्मग्र्रन्थ बाइबल शिरोधार्य गर्ने क्रिश्चियनहरूमा कैथोलिक र प्रोटेस्टेन्ट सम्प्रदायमा विभक्ता छन् । क्याथोलिक र प्रोटेस्टेन्टबीच हुने झडपमा हिंसा उत्तेजित हुन्छ । त्यहाँ शान्ति, संस्कृति र संस्कारभन्दा शस्त्रकै बल प्रदर्शित हुने कारण नै मुख्य हो भनिन्छ । दुई विश्वयुद्ध सुरू गर्ने क्रिश्चियन नै हुन् । वैदिक सनातन धर्ममा त्यस्तो हिंसात्मक शस्त्रबलको झडप नभएर शास्त्रार्थमाा विजित र पराजित हुने परम्परा थियो । शस्त्रलाई त्यागेर शास्त्रको आधारमा चल्ने हुँदा यो अध्यात्मवादको स्रोत नै शान्ति हो । अध्यात्मवादी नेता र राजनेतामा पहिलोले शास्त्र धारण गर्छ शान्तिमय जीवनयापन गर्छ । त्यागमय जीवनशैलीमा रमाउँछ । दोस्रोले शास्त्रको आधार ल्न्छि । मन, वचन र कर्मले हिंस्रक बन्छ । भोगमा जीवन व्यतित गर्छ ।
जुन वस्तु देखिन्छ, स्पर्श गर्न सकिन्छ, जोख्न, नाप्न वा सुघ्न सकिन्छ परीक्षणद्वारा प्रमाणित हुनसक्छ त्यो भौतिकवादी  चिन्तनले सत्य भनेकै पदार्थ हो अथवा प्राप्त हुने वस्तु विशेष हो । यसको प्रयोग र प्रयोजनको प्रविधि विकास गर्नु नै विकासवाद हो भन्छ । यो भौतिकवादी चिन्तन पश्चिमी सभ्यताको देन हो । २१ औं शताब्दीको कालखण्डे मानदण्डमा आधारित छ । यो चिन्तनमा देख्न,  सुन्न, छुन, जोख्न, नाप्न नसकिने अदृश्य भावनात्मक अभौतिक वस्तु वा तत्व छँदैछैन, हुँदैन भन्ने धारणा प्रवल छ । यसलाई ‘नास्ति’ छैन भन्ने अर्थमा लिन्छ । यसैको पर्याय नास्तिक हो । जसले विश्व ब्रह्माण्डमा सृष्टिस्थिति, प्रलयका साथै ब्रह्माण्ड संचालन गर्न पदार्थ (वस्तु) जोखिने, नापिने, छोइने, गन्ध आउने चीज पैदा गर्छ त्यो चेतनशक्ति नै सृष्टिकर्ता हो भन्छ । त्यसैले ‘अस्ति’ छ भन्ने विश्वास गर्छ । त्यो आस्तिक हो । यसलाई अध्यात्मवादको प्रारम्भिक सूत्र मानेर जो यसको प्रयोग, प्रयोजन र प्रविधिमा पूर्णता देख्न उसले त्यसको त्यागपूर्वक उपभोग गर्छ । अध्यात्मको यो चिन्तन नै प्राच्यको चिन्तन हो । यसलाई पूर्वीय चिन्तन अर्थात् आस्तिक चिन्तन भनिन्छ । नास्तिक र आस्तिकबारे यथास्थान यथामति अन्य चर्चा छ ।

संगठन र विघटन
वैदिक शासनसत्ता ईशापूर्व करोडौंवर्षसम्म सगठित, सुव्यवस्थित, सुसम्य र सुसंस्कृत थियो । यसलाई प्राच्यको स्वर्ण युग, सत्य युग, त्रेतायुग, द्वापर युग र कल्पकल्पान्तरको विशेषणका साथ स्मरण गरिनछ । ईशापचातको पाश्चात्य इतिहासको प्रारम्भ भएपछि केही शताब्दी बित्दानबित्दै यो विघटनतिर गैसकेको थियो । यतिसम्म विघटन भयो कि भुरेटाकुरे राजाा रजौटा आफू आफूमै लटारिए । वैदिक शासनसत्ताको पूर्वरूपै विकृत भयो । यो हिमवतखण्डको मात्र मानचित्रमा उथलपुथल भएको होइन । एसिया महाद्वीपको प्राच्य मानचित्रको भारतीय महाद्वीप तथा छिमोकी महाचीनसमेत विघटनको चक्रबाट गुज्रिए ।
शरीरलाई सक्रिय बनाउने र दीर्घायूका लागि ‘सोमलता’, ‘सोमरस’को चर्चा वैदिक वाङ्मयले गर्छ । तर, यो अहिले लोप भैसकेको छ । यसरी नै जलवायु परिवर्तनको घनचक्करमा कति वनस्पति लोभ भए त्यसको लेखाजोखा हुनै सक्दैन । 
यो कालखण्डका भारतीय अनेकौं चिन्तकमध्ये एक हुन् रांगेय राघव । उनले वैदिक वाङ्मयको अनादि र अनन्त परम्परालाई अस्वीकार गर्दै वैदिक सूक्तका वाणी सम्बन्धी अवधारणाभन्दा फरक अभिव्यक्ति दिए । शब्दको उत्पत्ति एकलाख वर्षअघि भएको उनको मान्यताले शब्द ब्रह्म हो भन्ने प्राच्यको स्थापित मान्यताको उपेक्षा गर्छ । उनका महायात्रा नामक दुई भागका ग्रन्थमा एकलाख वर्षयताको कालखण्डमा भाषा सभ्यताको विकास चर्चा छ ।
यस्तै नेहरूले भारतकीय कहानी भन्ने पुस्तक लेखे । सिन्धुघाटीको सभ्यतादेखि यताको विवरण त्यहाँ छ । वैदिक वाङ्मयको यतत अवधारणालाई उनले पनि आत्मविस्तृतिमा छोप्ने चेष्टा नै गरे । उनले सभ्यताको क्रममा सिन्धु सभ्यता अघिको पाटोमा प्रवेश नै  गरेनन् । वैदिक वाङ्मयले युग युगान्तर, कल्पकल्पान्तरको संख्यात्मक विवरण दिंदा सययुग, त्रेतायुग र द्वापरयुगसम्म ३८ लाख ८८ हजार वर्ष बितेको उल्लेखतर्फ न त रांगेय राघवको ध्यान गयो, न त नेहरूको । यसरी पश्चिमी भौतिकवादको चस्माले नै २१ आंै शताब्दीयता हेर्ने औपनिवेशिक दिल–दिमाग भएका कथित चिन्तकहरूकै चिन्तमा भारतीय उपमहाद्वीप रङमङियो ।
अक्षर शब्दको लाक्षणिक अर्थ हो कहिल्यै क्षर नहुनु । यो अक्षरको उत्पत्ति संस्कृत शब्दबाटै भएको हो । माहेश्वरी सूत्रमा अइउणऋलृकएओङ ऐ औच लण यम गणनम कफछठथचटतप आदि अक्षर शिवको डमरूबाट प्रादुर्भाव भएको भनिन्छ । यो शिव संस्कृति अनादि छ । लिपिको विकासपूर्व मन्त्रद्रष्टा ऋषिहरूले देखेका अपौरूषेय वेदका मन्त्र श्रुति परम्परागत रूपमा शिष्य वा पुत्रलाई कण्ठ गराउँदै आए । कालान्तरमा त्यस्ता मन्त्र सुनेकै भरमा धारणाा गर्ने क्षमताको ह्रास भएबाट श्रुति स्मृतिपछि लिपिको विकास गर्ने वेदव्यास मानिन्छन् । वेदलाई लिपिवद्ध गर्ने लेखक गणेश हुन् । व्यासले भन्दै जाने, गणेशले  लेख्दै जाने र धाराप्रवाह छुटेमा गणेशले कलम बन्दगर्ने शर्त थियो । वेदका एकलाख मन्त्रका अतिरिक्त १८ महापुराण त्यसका उपपुराण यस अघि नै १०८ उपनिषद लिपिबद्ध भए । रामायण नै एक करोड श्लोकमा छ । महाभारत १ लाख श्लोकको ठेलीमा छ । ज्योतिषका फलित र गणितका ४ लाख श्लोक यत्रतत्र छरिएका छन् भन्ने ज्योतिषशास्त्रको कथन छ । 
मन्त्रद्रष्टा ऋषिको ऋग्वेदलाई विभाजन गरेर व्यासले गणेशबाट लिपिबद्ध गराए । यसपछि यसैको अनुकरण गर्दै गोत्र प्रवर्तक सप्तर्षिहरूले गुरूकूलको थालनी गरे । हिमवतखण्डका विविध भेगमा शिष्यका साथ विचरण गर्दै आफ्ना अनुभवजन्य ज्ञानलाई लोकहितार्थ लिपिबद्ध गर्न थाले । स्मृतिग्रन्थ र संहिताको पृष्ठभूमिमाा यही विशेषताको पुट छ । भृगु ऋषिले गोसाईकुण्ड वरपर विचरण गरेर भृगु संहिता तयार पारे जस्तै अन्य दामोदर कुण्ड लगायतको कुण्ड, मानसरोवर लगायतका सरोवर वरपर रहेका बखत अन्य ऋषिवृन्दले पनि आआफ्ना संहिता लिपिबद्ध गरे । यसरी हिमवतखण्डमा विचरण गर्ने ऋषिवृन्दले आफूले विचरण गरेको भूमिलाई तपोभूमिको संज्ञा दिए । सत्य, त्रेता, द्वापरका लाखांलाख वर्ष व्यतित भएको यो कालावधिको उपेक्षा गर्दैै केही वर्षयताको युरोपियन सभ्यतालाई महत्व दिनु आत्मविस्मृति नै मान्नुपर्छ । अमेरिकाको चार सय वर्षको इतिहासले लाखौंलाख वर्षको शाश्वत कालखण्डलाई विस्मृतिमा धकेल्नु र एक हजार वर्षको युरोपियन इतिहासले महभारत र रामायणलाई विस्मृतिमा पुरेर आफ्नो वर्चश्व कामय गर्नु प्राच्यका सन्ततिहरूको बुद्धि, बर्गत र वीरत्व क्षयीकरण हो । यो आत्मविस्मृति नै मानिएको छ ।
बुटौली वरपर बेलायतबाट आएका पुरातत्ववेत्तालले ६ लाख वर्ष पुरानो अस्थिपञ्जर भेटे । ६ लाख वर्षपूर्व नै यस क्षेत्रमा बस्ती बसेको प्रमाणित गरे । यस्तै बुटवलकै नदी किनारामा एक करोड १० लाख वर्ष पुरानो रामापिथेकको दाँतले प्राच्यको मानवबस्ती यो भूभागमा अवस्थित थियो भन्ने प्रमाण दिन्छ । मुस्ताङका साततले गुम्बा । गिरिकन्दराका आश्रमको विशेषता वर्णनातीत छ । खगोलशास्त्र संसारकै प्राचीन विद्या हो भनेर युरोपियनहरूले नै उल्लेख गर्नु हिन्दुहरूले नै शून्यको पहिलो चर्चा पंचतत्वमा गर्नु र वैदिक गणितका सूत्रमा शून्य थपेर पद्म महापद्म र शंखपर्यन्तको अंक प्रतिपादन गरेबाट प्राच्यमा यो हिमवतखण्डमा सभ्यता शिखरमा थियो भन्ने अकाट्य प्रमाण प्रस्तुत गर्ने अनेक पुरातात्विक विशेषता छन् ।
यति हुँदाहुँदै पनि रांगेय राघव र नेहरूले जसरी विचार प्रकट गरे ती विचारले प्राच्य वैदिक वाङ्मयको उनीहरूले उपेक्षा गरेर पाश्चात्य विद्वानहरूले स्थापित गरेका आफ्नै अस्तित्वबोध गराउने र प्राच्यको शाश्वत सत्यलाई भौतिक स्थूल पदार्थकै महत्वबाट विस्थापित गर्ने विचारको अनुकरण गरेकोबारे भारतवर्षकै समकालीन चिन्तकहरूले उल्लेख गरेका छन् । त्यसमा सर्वपथम नामलिइने चिन्तक गान्धी नै हुन् । विनोदाभावे, जयप्रकाश, दिनदयाल प्रभृत्ति अन्य अनेकौं पुरूषको नाम पनि यस प्रकरणमा चर्चित छ । यसअघि नै आद्य शंकराचार्य, स्वामी विवेकानन्दले स्थापित गरेको प्राच्य धर्म–संस्कृति र चिन्तनशैली सभ्यताको महत्वले पाश्चात्य सभ्यता, संस्कृति र विकास अपूर्ण र प्रारम्भिक अवस्थाकै छन् भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गरेका छन् । पश्चिमी धर्मका प्रचारक तथा पादरी र पोपका सबै हरकतकमा बनियागिरिको गन्ध आउँछ भनेर उनले सिकागो धर्मसभामा टिप्पणी गरे ।
विचार आदान–प्रदानको सुरू एक लाख वर्ष अघिमात्र भएको हो, त्यो पनि हाहाहुहु शब्दका माध्यम भन्ने रांगेय राघवको कथनलाई अपौरूषेय भनिएको वेदले स्वीकार्दैन । वेद अपौरूषेय भनिए पनि यो आपराविद्या हो । यसभन्दा अर्को परा विद्याका अक्षर वा संवादसूत्र कुनै लिपि वा अन्य रूपंगमा दृश्यपटलमा छैनन् । शब्द नै ब्रह्म हो । ब्रह्मशब्दबारे अनेक चिन्तकले चिन्तन गरेर अभिव्यक्ति दिएका छन् । यथास्थान त्यसको चर्चा भएको छ । विद्या र अविद्याका प्रसंगविभिन्न सन्दर्भमा आएका छन् । यसको पनि यथास्थान यथामति चर्चा भिन्न प्रकरणमा गरिएको छ । 
वैदिक वाङ्मयमा वाणी शक्ति र प्रकृतिको विशद चर्चा छ । संस्कृत वाङ्मयमा कालिदासका काव्य कालजयी मानिन्छन् । विश्वप्रसिद्ध महाकवि कालीदासले उत्तर दिशामा देवताको बास छ । त्यहाँका उतुङ्ग हिमशैलबाट निरन्तर अनादिकालदेखि तोयधारा बगेको विम्ब प्रस्तुत गर्दै यो भूखण्डको प्राकृतिक मानचित्रको सटीक वर्णन आफ्नो काव्यमा गरेका छन् । यिनै कालीदासले  रघुवंश नामक महाकाव्यमा रघुको जीवनशैली र शासन प्रणालीको जुन घटना प्रस्तुत गरे त्यसबाट साहित्य तत्कालीन समाजको दर्पण हो भन्ने स्थापित मान्यतालाई स्वीकार्ने हो भने प्राच्यमा शासन र राजाको भूमिका छर्लङ्गै हुनेछ । यस्ता धेरै राजाको वर्णन द्वापर युगमा घटेका घटनामा आधारित अरू कृतिमा अन्य कवि लेखकले पनि प्रशस्तै गरेका छन् । रामायण, महाभारत वा श्रीमदभागवत महापुराण लगायतको वैदिक वाङ्मयमा आधारित अन्य ग्रन्थमा शास्त्रोक्त विधान अनुसार राजाले राजतन्त्र संचालन गरेको असंख्य उदाहरण पाइन्छ । 


Rating (Votes: )   
Share     Print


Other Articles:
यस्तो फेरी कहिल्यै नदोहोरियोस् ! (03.20.2018)
अबको स्थायी शक्ति केन्द्र काठमाडौं ! (?) (03.06.2018)
आयातित संघीय व्यवस्था एउटा कोक्याउने पीडालु (03.06.2018)
०१७ मा महेन्द्र–वीपीको टक्कर र ०७४ मा खड्ग ओलीको उदय (03.06.2018)
अब त विधिविधान संविधानको लाशमा दागबत्ती दिने कि सभापतिज्यू ? (02.20.2018)
नेपालको राजनीतिमा फागुन महिना हरेक परिवर्तनको मूल ढोका (02.20.2018)
जताततै अव्यवस्थाको तमासे जात्रा (01.30.2018)
संघीय प्रणालीको भविष्य प्रदेश सभा सदस्यको हातमा (01.30.2018)
थरीथरीका मतदाता, मतदानको प्रयोजन र प्रतिनिधित्व (01.25.2018)
स्थायी समाधान खोज्ने कि सधैं टारटुर मात्रै (01.25.2018)
जनता भन्छन् “नागा, नेता र न्यायकर्ता उस्तै उस्तै !” (01.25.2018)
परिवर्तन ‘दौैरा न साराको खल्ती’ भयो (01.09.2018)
प्राचीन हिन्दु अधिराज्यका विविध शासन प्रणाली (२) (01.09.2018)
मुद्दा नै लड्ने भए जन अदालत जाउँ ! (01.09.2018)
प्राचीन हिन्दु अधिराज्यका विविध शासन प्रणाली (01.02.2018)
गोलचक्करमा राष्ट्रपति ः निकास के ? (01.02.2018)
नदुखेको टाउको डोरीले बाँधेर दुखाइदैछ (01.02.2018)
पहिले आफैंलाई चिन अनि अरुलाई ! (12.26.2017)
राजनीति किन सधैं सत्ता र सम्पत्तिमा केन्द्रित ? (12.26.2017)
“निर्लज्ज त थियौ नै, निर्वस्त्र पनि नभई देउ न !” (12.26.2017)



 
::| Latest News

 
[Page Top]