युगसम्बाद साप्ताहिक
Yugasambad Saptahik
Friday, 12.13.2019, 01:22am (GMT+5.5) Home Contact
 
 
::| Keyword:       [Advance Search]  
 
All News  
मुख्य समाचार
सम्पादकीय
दृष्‍टिकोण
आर्थिक
अन्तरर्वाता
विचार विवेचना
साहित्य भाषा
अन्तराष्ट्रिय
खेलकुद
कृति समीक्षा
अन्य समाचार
आजको समाचार
तस्वीरको बोली
दस्तावेज
विशेष रिपोर्ट
 
 
विचार विवेचना
 
पिउने पानीकै लागि संघर्ष गर्नुपर्ने दिन आउँदैछ - यादब देवकोटा
Monday, 07.23.2012, 04:37pm (GMT+5.5)

हाम्रो चासो सत्ता राजनीतिमै बढी केन्द्रित छ । वर्तमानमै अनगिन्ती असर देखाइसकेको जलवायु परिवर्तनले भविष्यमा के कस्ता दुष्परिणामहरू सिर्जना गर्लान् भन्ने चिन्तन हुनै सकेको छैन । केही अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूले नेपालमा जलवायु परिवर्तनको प्रभावका बारेमा अध्ययन गरे पनि सरकारी तवरबाट खासै पहल हुन सकेको देखिंदैन । भौगोलिक र जैविक विविधताले भरिपूर्ण मुलुक नेपालमा जलवायु परिवर्तनले गम्भीर असरहरू देखाइसकेको छ । केही दिन पहिले मात्र जलवायु परिवर्तनका कारण मुस्ताङमा स्याउ फल्न छाडेको समाचार सार्वजनिक भयो । सो क्षेत्रका कृषकहरूले स्याउका बोट मासेर अन्नबाली लगाउन थालेका छन् । यस्ता गम्भीर असरहरूप्रति सम्बन्धित निकायको समयमै ध्यान जान सकेन भने कृषिले धानिएको नेपालीको जीवन अरु कष्टकर बन्दै जानेछ ।

जलवायु परिवर्तन हुनु र विश्वको तापक्रम बढ्दै जानुको मुल कारण पर्यावरणीय शुद्धतामा ध्यान नदिइनु नै हो । औद्योगिक राष्ट्रहरूले उत्सर्जन गरेको हरित गृह ग्यास यसको सर्वाधिक ठूलो कारण हो । जलवायु परिवर्तनकै कारण नेपालको हिमालहरू पग्लिदै छन् । नयाँ नयाँ हिमनदीहरूको उत्पत्ति भैरहेको छ भने कतिपय त कुनै पनि बेला फुट्नसक्ने उच्च जोखिममा छन् । हिमाल पग्लनुको अर्थ समथर भूभाग डुबानमा पर्नु हो । मनसुनमा पर्याप्त वर्ष नहुनु, भए पनि खण्डवृष्टि हुनु, कृषिका लागि आवश्यक सिंचाई पुग्ने गरी वर्षा नहुनु र मनसुन सकिएपछि घनघोर वर्षा हुने क्रम बढ्न थालेको छ । यसले नेपालको खाद्य बाली चक्रलार्य नराम्ररी प्रभावित पारिरहेको छ । 

हिजोका दिनसम्म जलवायु परिवर्तनले तापक्रम वृद्धिबाट भएको प्रभाव र यसले पार्ने क्षतिको उचित मूल्यांकन नभए पनि अब हुनुपर्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण मासिंदै गएको दुर्लभ वनस्पति, जीवजन्तु लगायतको क्षतिपूर्ति कसरी प्राप्त हुने हो रु पत्तो छैन । स्याउ फल्ने ठाउँमा मकै र मकै फल्ने ठाउँमा अनावश्यक झारपात मात्र उम्रन थाल्यो भने त्यसको वैकल्पिक उपाय के हुने रु नेपालले अहिलेसम्म यी विषयहरूमा गम्भीर गृहकार्य नै गरेको छैन । बंगलादेश र भुटानले जलवायु परिवर्तनबाट पुगेको क्षतिको क्षतिपूर्ति मागिसकेको अवस्थामा नेपालमा त्यसको डाटा संकलन कार्य नै नसकिएको र सो कार्यका लागि दुई वर्ष लाग्ने भनिएको पनि तीन वर्ष बितिसक्यो । 

जलवायु परिवर्तनको मार नेपाल एक्लैले मात्र खेपिरहेको छैन । हिमताल पग्लदै जाँदा यसको असर गंगा भ्याली हुँदै बंगलादेशसम्म पर्छ । विश्वमा शक्ति राष्ट्रको रुपमा आफूलाई चिनाउन अग्रसर भएको भारतले समग्र दक्षिण एसियाको नेतृत्व गरेर जलवायु परिवर्तनबाट यस क्षेत्रका परिरहेको प्रभाव न्यून गर्न र आर्थिक–सामाजिक क्षेत्रमा परेको असरको क्षतिपूर्ति माग्दै वैकल्पिक उपायको खोजीका लागि आवाज उठाउनु पर्दछ । पर्सियादेखि बर्मासम्मको हिमालय पर्वतमालालाई नजोगाउने हो भने यो क्षेत्रका कुनै पनि मुलुकको भौगोलिक अस्तित्व अहिलेको जस्तो नरहने चेतावनी समेत आउन थालेका छन् । हिमाललाई सुरक्षित राख्न सकेनौं भने मैदान पनि सुरक्षित हुँदैन र सागर पनि सुरक्षित रहन सक्दैन । हिमाल र सागरबीचको अन्योन्याश्रित प्राकृतिक सम्बन्धलाई कायम राख्ने र यसमा खलबल ल्याउन नहुने तथ्य बुझ्नैपर्छ । 

पानी जीवन हो । हाम्रो शरीरमा अधिकांश भाग पानीकै हुन्छ । चाहे वैदिककाल होस् चाहे आधुनिक काल पानीको विकल्प छैन । उतिबेलादेखि अहिलेसम्म पानीको बहुबिध अर्थ र प्रयोग हुँदैआएको छ । पानीविनाको संसार कल्पना गर्न सकिदैंन । यतिबेला वैज्ञानिकहरू मंगल ग्रहमा पानीको अंश छ कि छैन भनेर अनुसन्धान गरिरहेका छन् । यदि त्यहाँ पानीको अंश फेला प¥यो भने जीवको अस्तित्व कुनै बेला थियो भन्ने निष्कर्ष निस्कने छ र मानव वस्तीका लागि समेत मंगल ग्रह उपयुक्त हुने निष्कर्ष निकालिने छ । यसले पानीको महत्व कति छ भन्ने स्पष्ट पार्छ । पानीविना जीवन मात्र होइन जगतकै कल्पना गर्न सकिन्न । असाध्य रोगको उपचारदेखि फोहर सफा गर्न, तिर्खा मेट्न, शितलता प्रदान गर्न, न्यानो प्रदान गर्न हरेक पक्षमा पानी आवश्यक छ । यसै भएर यसलाई जीवन भनिएको हो । तर यही जीवन प्रदान गर्ने पानीका स्रोतहरू प्रदूषित हुँदैछन्, अतिक्रमित हुँदैछन् र मासिंदैछन् । 

आज पानीका लागि अनेक द्वन्द्व चलेको छ । नेपालमाथि विदेशीको चासोको एउटा प्रमुख कारण पनि पानी नै हो । नेपालमा रहेको अपार जलस्रोतको एकलौटी दोहन गर्न तम्सेका विदेशीहरूले नेपालमा अनेक किसिमबाट लगानी गरेर नेपालको पानीमाथि हैकम जमाउने प्रयास गरिरहेका छन् । अर्कोतिर जनता पानी खान नपाएर प्याकप्याक्ती परिरहेका छन् । अथाह जलस्रोतको भण्डार रहेको नेपालमा नेपाली जनता पेटभरि पानी पिउन नपाउने अवस्था विद्यमान छ । पिता पुर्खाले आफ्ना सन्ततिका लागि जोगाएर राखेका धारा, कुवा, इनार, पोखरी तथा नदी–नालाहरू पनि सुक्दै गएका छन् । राजधानीका ४ सयभन्दा बढी ढुङ्गे धारा र ३ सयभन्दा बढी पोखरीहरूको अस्तित्व मेटिंदैछ । एक दशक अघिसम्म चौबीसै घण्टा पानी झर्ने ढुङ्गे धाराहरू यतिबेला सुकेका छन् । अर्कोतिर पोखरीहरूको हालत पनि उस्तै छ । काठमाडौंको मुटुमा रहेको रानीपोखरीको माछा जोगाउन ट्यांकरबाट पानी खसाल्नुपर्ने नियति हाम्रा सामु छ ।

राजधानीमा खानेपानीको ठूलो संकट छ । यसको निवारणका लागि मेलम्ची ल्याउने तयारी भैरहेको छ तर, यो हल्ला चलेको आधा दशकभन्दा बढी समय भैसक्यो । काम भने सुस्त गतिमा भैरहेको छ । अर्कोतिर उपत्यकाभित्रै रहेका खोलानालाहरू प्रदूषित भएर ढल निकासको माध्यम बनिरहेका छन् । उपत्यकाको सभ्यता मानिने वाग्मतीकै अवस्था अहिले नाजुक छ । खोलानालाहरू सुक्दै, प्रदूषित हुँदै र भासिदै जाने क्रम एकातिर बढिरहेको छ भने अर्कोतिर भूमिगत जल पनि घट्दै गएको विज्ञहरूको दावी छ । 

अव्यवस्थित शहरीकरणको मार काठमाडौं उपत्यकामा मात्र होइन देशैभरि छ । हरेक जिल्लाका मुख्य नदीहरू प्रदूषित नै भएका छन् । नदीको वहावमा नै अवरोध ल्याउने गरी अतिक्रमण गरिएका छन् । पैसा कमाउने धुनमा नदीको सतहमा नै गडबडी आउने गरी बालुवा चोरी भैरहेका छन् । आजभन्दा २० वर्ष अघिको वाग्मती नदी र अहिलेको वाग्मती नदीको तुलनै हुन सक्दैन । नदीलाई नदीको स्वरुपमा राख्न नसकेपछि भोग्नुपर्ने अनेक समस्याहरू राजधानीले भोगिरहेको छ । खानेपानीका लागि यता उता भौतारिंदै हिंड्नुपरेको छ । कुरा खानेपानीको समस्यासंग मात्र सम्बन्धित छैन । अब राजधानी उपत्यकाको भविष्य पनि गाँसिएको छ । अव्यवस्थित शहरीकरणको मार खेपेको उपत्यकाले विकास निर्माणसंगै भूमिगत जलको सतह समेत घटाउँदै लगेको छ । भवन निर्माणदेखि सडकलाई पक्की र कालोपत्रे गर्नेसम्मका कार्यमा वातावरणीय पक्षलाई ध्यान नदिंदा नै यस्तो संकट उत्पन्न भएको हो । घरघरबाट निस्केको फोहरमैला ढलबाट नदीमा मिसाउने कार्यलाई रोक्न सकिएको छैन । हरेक घरमा सेफ्टी ट्यांक निर्माण गर्नैपर्ने नियम भए पनि त्यसको अनुगमन छैन । घरको फोहर ढलबाट सिधै नदीमा मिसाइन्छ । वर्षाको पानी पनि ढलबाटै निकास हुन्छ । जमिन भिज्न पाउँदैन । अनि खानेपानीको समस्या समाधानका लागि मेलम्ची र के के ल्याउने भन्दै कमिशन कुम्ल्याउन पल्केकाहरू मुख मिठ्याएर बसिरहेका हुन्छन् । हाम्रो आफ्नै कारणले यो दुर्दशा निम्तिरहेको छ ।

आगामी दिनमा पानीका लागि ठूलो संघर्ष हुने भविष्यवाणी धेरै पहिले नै भैसकेको छ । विश्वव्यापी औद्योगिकीकरणले निम्तिएको वातावरणीय प्रदूषण र तापक्रममा भएको वृद्धिले प्राकृतिक सन्तुलन नै विग्रन थालेको छ । वर्षा हुनुपर्ने समयमा खडेरी पर्नु, आकाशमा अनेकथरि बादल देखापर्नु, विकिरणयुक्त हावा वहनु, पानी प्रदूषित हुनु जस्ता पक्षहरू जलवायु परिवर्तनसंग सम्बन्धित छन् । यसको प्रत्यक्ष असर मानव शरीरमा भित्रिएका अनेक रोगव्याधीले नै देखाइसकेको छ । दशकौं पहिले निर्मुल भएका रोगहरू पुनः बल्झन थालेका छन् । पशुबाट मानिसमा सर्ने रोगहरू अब मानिसबाट मानिसमै सर्न थालेका छन् । हिमाल पग्लदैछ र समुद्रको सतह बढ्दैछ । नदीहरू प्रदूषित हुन थालेपछि त्यसका किनारका वस्ती र संचित हुने भूमिबाट उत्पादिन अन्न पनि प्रदूषित हुन थालेको छ । माटोको उर्वराशक्ति कमजोर बन्दैछ । जैविक खेती प्रणाली अपनाउनुको साटो थोरै समयमा धेरै उत्पादन गर्ने लोभमा अनावश्यक रासायनिक पदार्थको प्रयोगले खाद्य वस्तुहरू विशाक्त मात्र बनिरहेका छन् । यसले तत्कालको भोक मेट्ने काम गरे पनि शरीरलाई चाहिने आवश्यक तत्व दिनुको साटो रोगव्याधी मात्र निम्त्याइरहेको छ । 

काठमाडौंको जनघनत्व विश्वका अग्रणी शहरको हाराहारीमा छ । सुविधा, मौका र सेवा सवै केन्द्रिकृत भएकै कारण मन्दिर संस्कृतिको प्रतीक मानिएको मन्दिरै मन्दिरको हराभरा शहर अहिले कंक्रिटको अव्यवस्थित जंगलमा परिणत भएको छ । यसको परिणाम यहाँका ढुङ्गेधारा सुके, पानी पोखरी सुके, नदी प्रदूषित भए । शितल हावा वहने वन जंगल मासिए, उपत्यका प्रदूषित भयो । यसका कारण अनेक समस्याको समना गर्नु परिरहेको छ । 

माटोको उर्वराशक्ति घट्दैछ । प्राङ्गारिक खेती गर्नुपर्ने ठाउँमा अनेक किसिमका रासायनिक पदार्थको प्रयोग गरेर खाद्यान्न नै विषाक्त हुँदै गएको छ । धनी मुलुकहरू जैविक खेतीतिर आकर्षित भैरहे पनि गरीब र विकासोन्मुख मुलुकहरूमा रासायनिक मल अनुदानमा उपलब्ध गराएर उनीहरूको बाँच्ने आधार नै समाप्त पार्दैछन् । नेपाल जस्ता परम्परागत कृषि प्रणालीमा धानिएको मुलुकको कृषि उत्पादन हरेक वर्ष घट्दै जानुको मुल कारणमध्ये यो पनि एउटा प्रमुख पक्ष हो । जलवायु परिवर्तनबाट प्रत्यक्ष देखिएको प्रभावहरूमध्ये खाद्यान्न तथा फलफूल उत्पादनमा आएको अत्यधिक ह्रास हो । चाहिएको बेला पानी नपर्ने र नचाहिएको बेला घनघोर वर्षा हुँदा धान, गहुँदेखि स्याउ, सुन्तला खेती नष्ट हुने गरेको छ । परम्परागत ज्ञान, सीप र प्रविधि विस्थापित गरिंदैछन् । 

जलवायु परिवर्तनसंगै सरकारी निकायको जवाफदेहिताविहीन हर्कतको मार नेपाली समाजले भोगिरहेको छ । संकट पर्नै नपर्ने समयमा खाद्यान्नको चर्को संकट हुन थालेको छ । मध्य र सुदूरपश्चिमाञ्चलका पहाडी र हिमाली जिल्लाहरूमा जलवायु परिवर्तनको क्रुर प्रभाव देखिएको छ । वर्षमा केही महिनाका लागि मात्र भए पनि खाद्यान्न उत्पादन हुने जिल्लाहरूमा पूरै भोकमरीले पीडित हुन थालेको छ । अर्कोतिर खाद्य सहायताका नाममा सडेका दाल–चामल वितरण गरेर महामारी फैलाउने काम पनि भयो । विगत केही वर्ष यता सगरमाथा आरोहणमा गएका पर्वतारोहीहरूले  सगरमाथामा हिउँ कम भएको अनुभव गर्न थालेका छन् । यसबाट नयाँ नयाँ हिमतालहरूको सृष्टि भैरहेको छ । यसले कुनै पनि बेला विस्फोटक रुप धारण गर्नसक्छ । 

तापक्रम बढ्न थालेको यो सय वर्षमा विगत १० वर्षयता पृथ्वीको तापक्रम औसतभन्दा निकै बढेको छ । यसको प्रत्यक्ष असर हिमाल र सागरलाई पर्ने विज्ञहरू बताउँछन् । यतिखेर नेपाल जस्ता हिमाली मुलुकहरूमा हिमाल पग्लेकै कारण हिमतालहरूको संख्या बढ्दैछ । यसै गरी तापक्रम बढ्दै जाने हो भने यी हिमतालहरू कुनै पनि बेला विस्फोट हुने खतरा औंल्याउन थालिएको छ । यसो भयो भने तराई डुब्ने र हिमालको हिउ निख्रिने अवस्था सिर्जना हुनेछ । यसको रोकथामका उपायहरू बेलैमा नअपनाउने हो भने नेपालको तराई डुबान क्षेत्र र हिमालहरू नांगा पहाडमा परिणत हुनेछन् । यसको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपाललाई मात्र होइन विश्वलाई नै पर्नेछ । हिमाल र सागरको अन्योन्याश्रित सम्बन्धका कारण सन्तुलित रहेको जलवायुमा यसले ठूलो प्रभाव पार्नेछ । हिमालहरू पग्लदै गएपछि समुद्रको सतह पनि बढ्ने र यसले कतिपय टापु मुलुकहरूको अस्तित्व विलिन हुने अवस्था आउने छ । 

जलवायु परिवर्तन नेपाल वा कुनै एक मुलुकको मात्र चासो र चिन्ताको विषय होइन । धनी र विकसित मुलुकहरूले प्रकृतिमाथि गरेको अत्यधिक शोषणको परिणाम नेपालजस्ता मुलुकहरूले भोग्नु परिरहेको छ । वितेका केही वर्षयता नेपालमा जलवायु परिवर्तनको स्पष्ट संकेतहरू देखिएका छन् । मनसुनमा वर्षा नहुने मात्र होइन हिउँदे वर्षा पनि कम हुन थालेको छ । यसले खानेपानीको समस्या विकराल बनाइरहेको छ । जलस्रोतको भण्डार भए पनि जनताको घरमा धारा र खेतमा सिंचाई सुविधा नपुगेका कारण नेपाली किसानहरू आकाशे पानीको भरमा खेती गर्न विवश छन् । खानेपानीका लागि नदी, पोखरी, कुवा, इनारको भरपर्नुपर्ने अवस्था अहिले पनि विद्यमान नै छ । जलवायु परिवर्तनकै कारण भूमिगत जलस्रोत घट्दै गएको छ भने वन विनाश लगायत वातावरणीय प्रदूषणका कारण पानीका स्रोतहरू सुक्न थालेका छन् । नेपाल यतिबेला गम्भीर वातावरणीय प्रभावको दुष्चक्रमा पिसिंदै जाने खतरा बढेको छ ।


Rating (Votes: )   
Share     Print


Other Articles:
संविधानसभा ब्यूँताउने विन्तिपत्र बुझ्दैछन् - महेश्वर शर्मा (07.23.2012)
सम्माननीय राष्ट्रपतिज्यू को सकृयताको अर्थ ? (३) - तारा सुवेदी (07.23.2012)
मुलुकको केन्द्रीय राजनीति सधैं अस्थिर रहने - यादब देवकोटा (07.17.2012)
“राष्ट्रपतिले गल्ती गर्दैनन्” (२) - तारा सुवेदी (07.17.2012)
प्रधानमन्त्रीजी ! तपाईं आफ्नै माग त पूरा गर्नोस् - महेश्वर शर्मा (07.17.2012)
शासन व्यवस्था कसिलो कि खुकुलो ? - महेश्वर शर्मा (07.10.2012)
विगत बिर्सेर वर्तमान र भविष्य सुखद् हुँदैन - यादब देवकोटा (07.10.2012)
सम्मान्य राष्ट्रपति डा.रामवरणः व्यक्ति र अभिव्यक्ति (१) - तारा सुवेदी (07.10.2012)
दिगो विकासमा जलवायु परिवर्तनको अवरोध - यादब देवकोटा (07.03.2012)
स्पष्टता र दिशाबोध बेगरको कुर्सीताकाई - महेश्वर शर्मा (07.03.2012)
गाँठो फुकाउने उपाय यौटा मात्रै – तारा सुवेदी (07.03.2012)
असफलताको ढाकछोप गर्न आरोप–प्रत्यारोपको बाढी - यादब देवकोटा (06.18.2012)
“सहमतिको”असंवैधानिक बाटो खोज्ने कि, संविधान सम्मत बाटो रोज्ने ? - तारानाथ सुवेदी (06.18.2012)
सधैं आन्दोलनकै मानसिकता राखेर हुँदैन - महेश्वर शर्मा (06.18.2012)
मुलुकलाई सही मार्गमा हिंडाउने आत्मचेत खुले, प्रमुख नेताहरूले राष्ट्रघातको कलंक बोक्न पर्दैन - य (06.11.2012)
सन्दर्भ : राष्ट्रको एकता र हाम्रो पहिचान - महेश्वर शर्मा (06.11.2012)
प्रधानमन्त्री डा. भट्टराई सामु काल–प्रश्न ः तपाई कुन बाटो लाग्ने ? - तारा सुवेदी (06.11.2012)
नेपाल र दक्षिण अफ्रिकाको संविधानसभा : त्यहाँ किन सफल ? हामी कहाँ चुक्यौं ? - यादब देवकोटा (06.04.2012)
दोषी को ? घर मूली कि घटिया छिमेकी ? - तारा सुवेदी (06.04.2012)
गैरदलीय चुनावी सरकार : आजको आवश्यकता - महेश्वर शर्मा (06.04.2012)



 
::| Latest News

 
[Page Top]